"Ayinesi İştir Kişinin Lâfa Bakılmaz"
Türk kültür ve irfan havzasının en çarpıcı, en veciz sözlerinden biri şüphesidir ki "Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz" kelâmıdır. Günlük dilde çok sık kullanılan, insan sarraflığından ahlâki değerlere kadar pek çok alanda rehberlik eden bu söz; kelimelerin söylenme kolaylığı ile fiillerin doğurduğu hakikat arasındaki derin uçurumu gözler önüne serer.
"Ayna" anlamına gelen ayine, insanın kimliğini, niyetini ve karakterini yansıtan aletin ta kendisidir. Bu atasözü yani vecize, insanın özünün ve kalbinin ne durumda olduğunu anlamak için beyanlarına değil, ortaya koyduğu eserlere ve yaşantısına bakılması gerektiğini söyler.
İslâm düşünce geleneğinde, Kur'ân-ı Kerîm’de ve sünnette de bu hikmetin pek çok güçlü yankısı ve temeli bulunmaktadır.
Kur'ân-ı Kerîm, insanın söylemiyle eylemi arasındaki uyuma (ya da uyumsuzluğa) büyük bir hassasiyetle yaklaşır. Dildeki iddiaların, pratikteki karşılıklarıyla doğrulanmadığı durumlarda ilahi bir ikaz devreye girer.
Tevbe Suresi, 105. Ayet: De ki: "Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonunda görüleni ve görülmeyeni bilen Allah'a döndürüleceksiniz de O, yaptıklarınızı size haber verecektir."
Bu ayet, insanın değerinin sözle değil, amel ile (iş ile) tescil edileceğini açıkça beyan eder. Cenâb-ı Hak, insanın ne söylediğinden ziyade "ne yaptığına" ve "ne ortaya koyduğuna" dikkat çeker.
Yine Saff Suresi, 2-3. Ayetlerde: "Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylersiniz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir nefretle karşılanır."
Bu ayet-i kerîme, laf ile işin uyuşmamasının manevi vebali üzerinde durur. Söylenen söz ile yaşanan hayat arasındaki çelişki, inanç dünyasında bir zaafın göstergesidir. İnsanın aynası, onun sözleri değil, o sözün arkasında durup durmadığını gösteren amelleridir.
Hz. Muhammed (s.a.v.), hayatı boyunca "söylediğini yaşayan", hal diliyle kâmil bir örnek sunan bir peygamberdir. Hadis-i şeriflerde insanın değerinin takva ile, yani yaşantı ve ihlas ile ölçüldüğü sıkça vurgulanır.
Hz. Muhammed (s.a.v.) bir hadislerinde şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz, lakin sizin kalplerinize ve amellerinize bakar." (Müslim, Birr, 34)
Bu hadis, dış görünüşün, süslü lafların veya maddi gösterişin Allah katında bir kıymeti olmadığını; asıl değerin kalbin yönelimi ve o yönelimin dış dünyaya amel olarak yansıması olduğunu net bir biçimde ortaya koyar.
Bir diğer hadis-i şerifte ise Müslümanın vasfı tarif edilirken sözden ziyade eyleme dikkat çekilir:
"Müslüman, elinden ve dilinden Müslümanların güvende olduğu kişidir." (Buhârî, Îmân, 4)
Dilin güven vermesi sözlü bir vaatle değil, o dilin sahibi olan kişinin eylemlerinin kimseye zarar vermemesiyle, yani "iş"iyle mümkündür.
İslam medeniyetinin büyük önderleri, mutasavvıfları ve düşünürleri de "kabul edilen" değerin laf değil hâl ve amel olduğunu eserlerinde ve menkıbelerinde işlemişlerdir.
Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî Hazretleri, Mesnevî'sinde ve rubailerinde insanın lafla değil, hâl ile ölçülmesi gerektiğini sıkça vurgulamıştır. Onun en bilinen düsturlarından biri şudur: "Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol." Mevlânâ'ya göre insan, diliyle arş-ı âlâdan bahsedip fiiliyle dünyaya saplanıp kalmışsa, o lafın hiçbir kıymeti yoktur. Değerli olan, kişinin iç aleminin dış alemine, sözünün özüne, işinin ise niyetine aynen yansımasıdır. Zira “Kişinin ainesi işidir.”
Anadolu irfanının mimarı Yunus Emre, diliyle hakikati savunup özünde başka türlü yaşayanları şu mısralarla eleştirir ve uyarır:
Söz ola kese savaşı, söz ola bitire başı,
Söz ola zehirli aşı, bal ile yağ ede bir söz.
Ancak Yunus, bu kadar güçlü olan sözün bile eğer hal ile desteklenmezse kuru bir gürültüden ibaret kalacağını başka bir şiirinde şöyle dile getirir:
İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir,
Sen kendini bilmezsin, ya nice okumektir.
Yunus'a göre kendini bilmek, sadece bilimi ezberlemek veya güzel konuşmak değil; o bilgiyi yaşantıya dönüştürmek, yani "amel etmek" demektir.
Anadolu'nun gönül erlerinden Hacı Bektaş Veli hazretleri de insan kâmilinin ölçüsünü şu temel düsturla özetler: "Eline, beline, diline sahip ol."
Burada "dil" erdemi, sadece tatlı konuşmak değil, yalandan, boş laftan uzak durmak ve söylenenin arkasında durmaktır. İnsanın "eli" ise onun yaptığı işleri, emeğini ve icraatını simgeler. Hacı Bektaş'ın düsturunda da laf tek başına bir erdem değildir; elin ve eylemin dürüstlüğüyle anlam kazanır.
Evet, "Ayinesi iştir kişinin lafa bakılmaz" sözü, çağlar üstü bir insan sarraflığı kuralıdır. İnsanlar konuşurken en güzel cümleleri kurabilir, idealleri en parlak şekilde savunabilirler. Ancak bir insanın gerçek kimliği, kriz anlarında, sorumluluk aldığında, yalnız kaldığında veya elleriyle ortaya koyduğu eserlerde ortaya çıkar.
Laf rüzgârda savrulan bir yaprak gibidir; geçicidir, kolaydır ve herkes tarafından yapılabilir.
İş ve amel ise toprağa dikilen bir ağaç gibidir; emek ister, zaman ister ve köklüdür.
Kur'ân'ın ameli öven yaklaşımı, Peygamberimizin kalbe ve amele bakan nebevi ölçüsü ve büyük zatların "hâl ehli" olma vurgusu hep aynı noktada birleşir: İnsanın kıymeti, nutkuyla değil, tutumuyla ve ürettikleriyle ölçülür. Bu yüzden hakiki bir değerlendirme yapmak isteyen, kulağın işittiği laflara değil, gözün gördüğü icraatlara bakmalıdır.
